Ο Στάθης Ευσταθιάδης (12 Μαρτίου 1928 – 1 Αυγούστου 2012) ήταν δικηγόρος, διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου, λυράρης, τραγουδιστής, θεατρικός συγγραφέας και ερευνητής της ποντιακής λαογραφίας. Γεννήθηκε στην Κοκκινιά Κιλκίς. Οι γονείς του, Ιάκωβος και Μυροφόρα, είχαν έρθει πρόσφυγες από τα χωριά Αζάτ και Τσαπίκ του Καρς, με παλαιότερη οικογενειακή καταγωγή από τη Ζύμωνα και την Ίμερα της Αργυρούπολης.

Η μουσική ήταν αναπόσπαστο μέρος της οικογενειακής του ζωής. Η μητέρα του τραγουδούσε και χόρευε ποντιακούς, αρμενικούς και γεωργιανούς χορούς, ενώ τα αδέλφια της έπαιζαν λύρα και δημιουργούσαν δίστιχα. Στα πρώτα του ακούσματα συγκαταλεγόταν ο Θόδωρος («Τότον») Ιωαννίδης, λυράρης του χωριού, που έπαιζε κυρίως καρσλίδικους σκοπούς. Όπως αφηγήθηκε ο ίδιος, σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών παρακολουθούσε κρυφά τα μαθήματα που εκείνος παρέδιδε σε δύο παιδιά· όταν ο πατέρας του τον άκουσε να παίζει, του αγόρασε λύρα. Στα νεανικά του χρόνια επηρεάστηκε επίσης από τον Σταύρη Πετρίδη και γνώρισε τον Γιάννες Τσ̌ορτανίκα, με καταγωγή από τη Σάντα.

Το 1947 τραυματίστηκε σοβαρά από έκρηξη νάρκης και έχασε οριστικά την όρασή του. Η απώλεια αυτή δεν ανέκοψε την επιθυμία του να σπουδάσει. Σύμφωνα με τη δική του μαρτυρία, το 1956 αντιμετώπισε την αρχική άρνηση των πανεπιστημιακών αρχών να τον εξετάσουν στη Νομική, επειδή δεν μπορούσε να γράψει ο ίδιος τις απαντήσεις. Με τη συμπαράσταση των καθηγητών Λίνου Πολίτη και Νικόλαου Ανδριώτη έγινε δεκτός στις εξετάσεις την επόμενη χρονιά. Πολύτιμη υπήρξε σε όλη αυτή την προσπάθεια η βοήθεια της αδελφής του Μαρίας. Η εισαγωγή του ως τυφλού φοιτητή αποτέλεσε σημαντικό προσωπικό και εκπαιδευτικό επίτευγμα.

Σπούδασε με κρατική υποτροφία στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και παρακολούθησε παράλληλα μαθήματα γλωσσολογίας, λαογραφίας, νεοελληνικής ιστορίας και λογοτεχνίας στη Φιλοσοφική Σχολή, μεταξύ άλλων με δάσκαλο τον Στίλπωνα Κυριακίδη. Το 1966 αναγορεύθηκε διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου με βαθμό «Άριστα», έχοντας εκπονήσει υπό τον Αριστόβουλο Μάνεση τη διατριβή «Περί της κυριάρχου εν τη δημοκρατία βουλήσεως. Η επαλήθευση της λαϊκής κυριαρχίας στα πλαίσια του ισχύοντος Συντάγματος». Άσκησε τη δικηγορία επί δεκατρία χρόνια.

Η συστηματική λαογραφική του έρευνα είχε αρχίσει ήδη μετά τον τραυματισμό του το 1947. Επισκεπτόταν προσφυγικά χωριά, αναζητώντας μαρτυρίες για τη ζωή, τους γάμους, τους χορούς, τους μουσικούς και τα τραγούδια του Πόντου και του Καυκάσου. Στην αρχή, πριν αποκτήσει μαγνητόφωνο, κατέγραφε στο χαρτί όσα του υπαγόρευαν ηλικιωμένοι πρόσφυγες, με τη βοήθεια της Μαρίας. Όπως ανέφερε, το πρώτο του μαγνητόφωνο τού παραχωρήθηκε από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης το 1957. Η επιλογή του να αναζητήσει τη γνώση στους ίδιους τους φορείς της προφορικής παράδοσης υπήρξε κεντρικό χαρακτηριστικό της ερευνητικής του μεθόδου.

Ανάμεσα στους πληροφορητές του ήταν ο Χριστόφορος Χριστοφορίδης («Στοφόρον») από τον Τετράλοφο Κοζάνης, ο Στάθης Χριστοφορίδης από το Αραπλί, η Ανατολή Βασιλειάδου από τη Σκήτη Κοζάνης, η Ευγενία Ζευγαροπούλου («Καρσλίσσα») από τους Γεωργιανούς Βέροιας και ο Καραφουλίδης από τη Γερακαρού Λαγκαδά. Ηχογραφούσε και διέσωζε όχι μόνο μουσικές εκτελέσεις αλλά και αφηγήσεις για τοπικά έθιμα, χορούς και την καθημερινή ζωή. Στους μουσικούς της πρώτης γενιάς που γνώρισε συγκαταλέγονταν επίσης ο Δημήτριος Αμοιρίδης, ο Νίκος Χαλυβόπουλος και ο Σταύρης Πετρίδης, τον οποίο άκουσε επανειλημμένα ζωντανά. Ιδιαίτερη επίδραση στη λαογραφική του σκέψη άσκησε και το έργο του Σίμωνα Καρά.

Το 1949 ξεκίνησε την εκπομπή «Ποντιακοί Αντίλαλοι» στον Ραδιοφωνικό Σταθμό των Ενόπλων Δυνάμεων Θεσσαλονίκης, συνδυάζοντας τραγούδια με ιστορικές και λαογραφικές αναφορές στις περιοχές καταγωγής τους. Στα πρώτα βήματα της εκπομπής τον βοήθησε ο συνταξιούχος δάσκαλος Ιωακείμ Σαλτσής από την Ορντού. Αργότερα συνεργάστηκε με ερμηνευτές και μουσικούς όπως ο Χρύσανθος, ο Χριστόφορος Χριστοφορίδης και ο Χρήστος Αϊβαζίδης («Αϊβάζ»), ενώ κοντά του μαθήτευσαν νεότεροι καλλιτέχνες, μεταξύ των οποίων ο Γιωργούλης Κουγιουμτζίδης και ο Κώστας Καραπαναγιωτίδης. Οι ραδιοφωνικές του δραστηριότητες συνεχίστηκαν επί πολλά χρόνια· ειδικότερα, την περίοδο 1969–1970 επιμελήθηκε εκπομπές σε συνεργασία με τον Φάρο Ποντίων στον Ραδιοφωνικό Σταθμό Μακεδονίας.

Παράλληλα ανέπτυξε σημαντική δραστηριότητα στο ποντιακό θέατρο. Το πρώτο του έργο, «Κουρπάν’», παρουσιάστηκε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του, στις 6 Μαρτίου 1949 στο θέατρο «Κεντρικόν» της Αθήνας, ύστερα από την αρχική άρνηση της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης να το ανεβάσει. Ανέφερε επίσης αντιδράσεις που συνάντησε κατά την παρουσίαση του έργου «Σεβντά με τα δάκρυ͜α». Συνολικά συνέγραψε δεκαέξι ποντιακά θεατρικά έργα, διατηρώντας σταθερό ενδιαφέρον για τη γλώσσα και τη θεματολογία της ποντιακής θεατρικής παράδοσης.

Το 1969 ίδρυσε τον «Φάρο Ποντίων Θεσσαλονίκης», του οποίου διετέλεσε πρόεδρος για πολλά χρόνια. Δίδαξε, διηύθυνε τη χορωδία και οργάνωσε συμπόσια, εκδηλώσεις και διαλέξεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Η ίδρυση του συλλόγου τού έδωσε, όπως ο ίδιος εξηγούσε, τη δυνατότητα να συνεχίσει πιο ανεξάρτητα την ερευνητική και πολιτιστική δραστηριότητά του.

Από το 1982 επέκτεινε την επιτόπια έρευνά του στην περιοχή της Τραπεζούντας, αναζητώντας μουσικά και εθιμικά στοιχεία ανάμεσα στους εκεί ποντιόφωνους πληθυσμούς. Συνάντησε μουσικούς όπως οι Bahattin Çamuralı, Ali Çinkaya και Erkan Ocaklı και κατέγραψε μελωδίες και δίστιχα που δεν ήταν ευρέως γνωστά στους Ποντίους της Ελλάδας. Το 1989 επισκέφθηκε τη Γεωργία, όπου πραγματοποίησε επίσης λαογραφικές καταγραφές. Αντιμετώπιζε αυτές τις αποστολές πρωτίστως ως έρευνα του πολιτισμού και της προφορικής παράδοσης, διαχωρίζοντάς τες ρητά από πολιτικές επιδιώξεις.

Κεντρική θέση στο συγγραφικό του έργο κατέχει η μελέτη Τα τραγούδια του ποντιακού λαού – Πολύτιμο κεφάλαιο της λαογραφίας μας, που πρωτοεκδόθηκε το 1981 και γνώρισε επανεκδόσεις. Η σημασία της βρίσκεται τόσο στον όγκο του συγκεντρωμένου υλικού όσο και στη συστηματική θεματική κατάταξη των τραγουδιών. Εξέδωσε ακόμη τις ποιητικές συλλογές «Κραυγή και λύτρωση» (1997) και «Στοχάσκουμαι» (2004), καθώς και τρεις ηχογραφημένες εκδόσεις με παραδοσιακό υλικό από την Ελλάδα και τον Πόντο, ανάμεσά τους τις «Τραγούδια του ποντιακού λαού – Με ευθύνη για την παράδοση. Καταγραφή Ι», «Έταιρον κι η λυγερή» και «Με ευθύνη για την παράδοση. Καταγραφή ΙΙ».

Το έργο του αναγνωρίστηκε με βράβευση από την Ακαδημία Αθηνών, την οποία το οικογενειακό αρχείο και βιβλιογραφικές αναφορές χρονολογούν στο 1985, καθώς και με τιμητικές διακρίσεις από την Ακαδημία Ελληνικής Γλώσσας και Πολιτισμού της Γερμανίας, την Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος και άλλους φορείς. Ήταν παντρεμένος με την Ελισάβετ Καρασαββίδου και απέκτησαν δύο παιδιά, τη Μυροφόρα και τον Ιάκωβο. Πέθανε την 1η Αυγούστου 2012.

Ο Στάθης Ευσταθιάδης αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της ποντιακής λαογραφίας. Η μακρόχρονη εργασία του με ανθρώπους της πρώτης προσφυγικής γενιάς, η συγκέντρωση προφορικών μαρτυριών, η ραδιοφωνική του παρουσία και η συγγραφική και θεατρική παραγωγή του συνέβαλαν στη διατήρηση και τη μελέτη ενός πολιτισμικού υλικού που διαφορετικά θα κινδύνευε να χαθεί.